Bir asırlık kanlı miras
Ermenistan'ın yaz başından itibaren yaptığı saldırıların ardından Azerbaycan'ın da karşılık vermesiyle Güney Kafkaslar'da tansiyon bir kez daha tavan yaptı. İki ülkeyi savaşın eşiğine getiren Dağlık Karabağ sorunu, aslında Sovyet lideri Stalin'in miras bıraktığı yaklaşık bir asırlık kanlı dava.
Nikol Paşinyan liderliğindeki Erivan yönetiminde milliyetçi retoriğin ve saldırganlığın arttığı bir dönemde Azerbaycan-Ermenistan cephesinde en ciddi krizlerden biri patlak verdi. İşte Dağlık Karabağ meselesi nedir, nasıl başladı, niye yıllardır çözülemedi ve şimdi niye yeniden alevlendi sorularının yanıtı:
KARABAĞ FİŞEĞİNİ STALİN ATEŞLEDİ
Karabağ sorunu 1921 yılında dönemin Sovyetler Birliği lideri Josef Stalin tarafından ateşlendi. Gaddarlığının yanı sıra insan psikolojisinin sarrafı olarak da anılan Stalin, yapısı ve gelenekleri itibarıyla merkez Moskova yönetimine itaatkar olmayan Kafkaslardaki Azerbaycan ile Ermenistan’ı ‘böl ve yönet’ taktiğiyle dizginleme yolunu seçti. Sovyet Politbüro kararıyla Azerbaycan toprakları içinde Ermeni ağırlıklı Karabağ Otonom Bölgesi oluşturuldu. Ermenistan içinde ise Azerbaycan Türkü ağırlıklı, Türkiye sınırındaki Nahçivan Otonom Bölgesi ilan edildi. Stalin’in planına göre komünizm ideolojisini hayata geçirme konusunda istekli olmayan iki Kafkas halkı, milliyetçilik üzerinden hareket edilerek dize getirilecekti. Plan bu şekilde Sovyetler Birliği dikişlerinin çatırdamaya başladığı 1988 yılına kadar sürdü.
SOVYETLER BİRLİĞİ DAĞILINCA...
Karabağ Ermenileri, Sovyetler Birliği içinde ilk milliyetçi isyanı çıkartan etnik grup sayılıyor. 20 Şubat 1988 tarihinde ise hiçbir yasal dayanağı olmayan Karabağ Ermenileri Ulusal Kongresi Azerbaycan’dan ayrılarak Ermenistan’a bağlanma kararı aldı. Buna karşılık Azerbaycan, özerk Karabağ idaresini lağvederek otonom bölgeyi doğrudan Bakü’ye bağlama kararı aldı. Karabağ bölgesinin başlattığı aşırı milliyetçilik aynı yıl Ermenistan ile Azerbaycan’a da yayıldı. İki ülkede etnik azınlıklara yönelik karşılıklı saldırılar yaşandı.
1992’DE SAVAŞ PATLAK VERDİ
Ermenistan ile Azerbaycan 1991’de SSCB’den ayrıldıklarını ilan etti. Hemen sonra da 1992 yılında ilk Karabağ savaşı patlak verdi. 1 Ocak 1992 tarihinde yeni Azerbaycan yönetimi Karabağ’da yasal düzenin sağlanması için bölgeye askeri birlikler gönderdi. 5 gün süren ilk çatışmaların ardından Karabağ Ermenileri 6 Ocak 1992 tarihinde bağımsızlık ilan ettiklerini duyurdu. Bu bağımsızlık ilanı hiçbir ülke tarafından tanınmadığı gibi günümüzde Ermenistan’ın kendisi tarafından bile kabul edilmiş değil. 1992 yılı mart ayında ise büyük savaş başladı.
ERMENİSTAN BÖLGEYİ İŞGAL ETTİ
Ermenistan ve Rusya’nın Karabağ Ermenilerine yaptığı silah ve asker desteğiyle Azerbaycan kaybeden taraf oldu. Bu ilk büyük savaşın sonunda sadece Karabağ değil, Şuşa ile Laçin kasabaları da Ermenilerin eline geçti. İlk savaşı sona erdiren ve ateşkes anlaşmasının yapıldığı 5 Mayıs 1994 tarihinde Azerbaycan, Karabağ’ın yanı sıra etrafındaki 5 çevre ili de kaybetmiş oldu. Günümüzde Karabağ çevresinde ilk 1992 savaşı öncesinde 1.5 milyon Azerbaycan Türkü’nün yaşadığı 7 reyon da Ermeni işgali altında bulunuyor. Bunlar Laçin, Kubatlı, Kelbecer, Ağdam, Fuzuli, Cebrail ve Zengilen.