Ýznik Gölü kýyýsýnda atýk skandalý

 ton endüstrÝznik Gölü kýyýsýna gömülen on binlerceiyel atýk, insan saðlýðý ve çevre için büyük risk oluþturuyor. Failler suçüstü yakalandý; ama binlerce yýl bölgeye zehir saçacak olan atýklar hala temizlenmedi.

Ogünlerde, ‘torunlarýmýzdan ödünç aldýðýmýz’ tabiatý korumak için çýkarýlmak istenen çevre kanunu, TBMM’den bir türlü geçirilemiyordu. 5 yýl öncesinden, 2004 yýlýndan bahsediyoruz. Tartýþmalarýn alevlendiði bir sýrada þoke edici bir geliþme oldu. Ýstanbul’un Tuzla ilçesinde tehlikeli atýk dolu 600 kadar varil bulundu. Bu geliþme, 13 yýldýr Meclis gündeminde bekletilen çevre kanunu tasarýsýný yasalaþtýrmak için iyi bir fýrsattý. Çarpýcý geliþmeye medya da büyük ilgi gösterince yer yerinden oynadý. Kýsa sürede Türkiye, yeni çevre kanununa kavuþtu. Artýk, çevreye tehlikeli atýk býrakan þirketler 3 milyon lira ceza alacak ve pisliklerini temizlemek zorunda kalacaktý. Tuzla’daki atýk skandalýný birkaç küçük artçý olay izlese de bu olaylarýn etkisi giderek azaldý.

Þimdi anlatacaðýmýz atýk hikâyesi ise bugüne kadar yaþananlarýn en korkuncu: Ýznik Gölü, Türkiye’nin 5. büyük gölü, ve SÝT alaný. Medeniyetlere ev sahipliði yapan ve tabii güzellikleriyle görenleri büyüleyen bu bölgede büyük bir çevre felaketi yaþanýyor. Göl kýyýsýnda faaliyet gösteren, sahasýnda dünyanýn en büyük tesislerinden biri olan döküm fabrikasýnýn, on binlerce ton atýðýný Ýznik Gölü kýyýsýna gömdüðü ortaya çýktý. Üstelik bu amaçla bir ilçe belediyesi ile iþbirliði yaptýðý belirlendi. Bölgedeki diðer çöplüklere de dökülen atýklar, Jandarma’nýn yaptýðý suçüstü baskýnlar ve kazýlarla ortaya çýkarýldý. TÜBÝTAK atýklarýn tehlikeli olduðunu rapor etti. Sorumlu olduðu iddia edilen tesise, kanunda belirtilen para cezasýnýn alt limiti uygulandý. Atýklarý temizlemesi için ise herhangi bir talepte bulunulmadý. Çevre ve Orman Bakanlýðý, gömülen atýklar sebebiyle topraða ve suya kirlilik geçiþi olup olmadýðýný araþtýrdýðýný bildirmekle yetiniyor.

Israrlý bir takip sonucu ortaya çýkarýlan çevre skandalý þöyle geliþti: Bursa Ýl Jandarma Komutanlýðý Doðal Hayatý Koruma Takým Komutanlýðý, Gemlik vahþi çöp sahasýnda bilinmeyen siyah toz hâlindeki atýkla karþýlaþtý. Yapýlan araþtýrmada atýklarýn bir yýldýr buraya döküldüðü belirlendi. Soruþturma derinleþtirilince atýklarýn Bursa’nýn Orhangazi ilçesinde Ýznik Gölü kýyýsýnda faaliyet gösteren DÖKTAÞ Demir Döküm San. ve Tic. AÞ’ye ait olduðu tespit edildi. Sektöründe dünyanýn 15, Avrupa’nýn 6’ncý büyük tesisi olan DÖKTAÞ’tan çýkan atýklar takibe alýndý. Sonuç þaþýrtýcýydý. Çünkü atýklarý direkt olarak firma deðil, Orhangazi Belediye Baþkanlýðý bünyesinde faaliyet gösteren OBEFAÞ isimli þirket döküyordu. Gemlik vahþi çöp sahasýnda suçüstü yapýldý. Olay yerinde fotoðraflar çekildi ve tutanak tutuldu.

TÜBÝTAK: ATIKLAR TEHLÝKELÝ

Bursa Çevre ve Orman Müdürlüðü ile TÜBÝTAK ekipleri þüpheli atýklardan üç ay ara ile iki ayrý numune aldý. Analiz sonuçlarý korkunç gerçeði ortaya çýkardý: Ýnsan saðlýðýný tehdit eden, aðýr metaller içeren tehlikeli atýk... Þirket yetkililerinin sonuçlara itiraz etmesi sebebiyle ikinci defa alýnan numunelerin de tehlikeli atýk olduðu belirlendi.

Suya, topraða ve besin zinciri yoluyla insana geçen bu atýklar baþka yerlere de gömülüyor olabilir miydi? Bölgede yapýlan araþtýrmada durumun sanýlandan daha vahim olduðu anlaþýldý. Atýklar, 10 yýl boyunca, birinci derece SÝT alaný olan Ýznik Gölü’nün 30 metre yakýnýndaki alana gömülmüþtü. Tahminen 60 bin metreküp tehlikeli atýk bulunuyordu. Buradaki dolgu alanlarýnda yer kalmayýnca, Gemlik çöplüðüne yönelinmiþti. Nakliye evraklarýndan ayda 500 kamyon atýk döküldüðü anlaþýldý. Ayrýca atýklar ilçe ve köy yollarýna dolgu malzemesi olarak kullanýlmýþtý. 

Yetkililer, göl kenarýnda dozerlerle yaptýklarý kazýlarda atýklarýn geniþ bir sahada gömüldüðünü belirledi. Sadece Ýznik Gölü kýyýsýyla sýnýrlý kalmamýþ,  Orhangazi ilçesinin arkasýndaki tepelerde de çukur alanlar bu atýklarla doldurulmuþtu.

Durumun vahametine raðmen Bursa Ýl Çevre ve Orman Müdürlüðü, DÖKTAÞ Demir Döküm San. ve Tic. AÞ’den ‘tehlikeli atýk depolama’ sahasý yapýlmasýný istemekle yetindi. Atýklarýn geçici olarak bu alanda depolanmasý, müteakiben ÝZAYDAÞ’a gönderilmesi gerektiði teblið edildi.

Bunun üzerine þirket, izinsiz olarak bir atýk depolama sahasý inþa etti. 5 metre yükseklikte duvarlarla çevrilen saha, yaklaþýk 2 bin 500 metrekare alaný kaplýyordu. Ancak atýklar bu depolama sahasýndan da taþarak çevreye yayýlmaya baþladý.

Bu tehlikeli geliþmenin ardýndan dönemin Örnekköy Muhtarý Mustafa Yavuz, ilgili kurumlara þikâyet dilekçesi verdi. Yavuz, depolama yapýlan araziyi belediyenin bir sanayi tesisindeki hissesi karþýlýðýnda aldýðýný, daha sonra DÖKTAÞ’a kiraladýðýný anlatýyor. Siyah tozun çevreye yayýlarak ürünlerine zarar verdiðini belirten Yavuz, bu atýðý evlerin temel dolgularýnda da kullandýklarýný söylüyor. Eski muhtar Mehmet Özbay da atýklarýn sadece depo sahasýna deðil, gölün kenarýndaki arazilere de gömüldüðünü belirtiyor. Özbay, o zamanlar bunun zararlý olacaðýný düþünmediklerini dile getiriyor.

Çevre ve Orman Bakanlýðý’nýn gönderdiði yazýlý bilgi notuna göre, tüm bu çevre felaketi karþýsýnda 2872 sayýlý Çevre Kanunu’nun 20/v maddesi uyarýnca 782 TL idari para cezasý uygulandý. Oysa verilecek cezanýn, 100 bin ila 1 milyon TL arasýnda olmasý ve üç kat olarak uygulanmasý gerekiyordu
 

BAKANLIK AÐIRDAN ALDI

Jandarma’nýn yazdýðý çok sayýda yazý ve halkýn þikâyetleri üzerine ilk cezadan tam bir yýl sonra Çevre ve Orman Bakanlýðý nihayet harekete geçti. DÖKTAÞ’ta ‘entegre çevre denetimi’ yapýldý. Bakanlýðýn geçtiði yazýlý bilgi notunda þirket hakkýnda verilen ceza þöyle ifade edildi: “Çevre Kanunu’nun 20/v maddesinden 321.000 TL ve 20/r maddesinden de 77.616 TL olmak üzere toplam 398.616 TL tutarýnda idari para cezasý uygulanmýþtýr.”

DÖKTAÞ, cezalarýn kaldýrýlmasý için yargýya gitti. 321.000 TL’lik cezanýn mahkemesi bakanlýk lehine sonuçlandý. Þu anda temyiz aþamasýnda bulunuyor. 77.616 TL’lik cezanýn mahkemesi ise þaþýrtýcý þekilde bakanlýk aleyhine sonuçlandý. Yürütmeyi durdurma kararý verildi. Ancak temyiz aþamasýnda bakanlýk lehine bu karar bozuldu. Nihai karar ise henüz verilmedi.

Bakanlýðýn yaptýðý yazýlý açýklamada, firmaya ait tesis dýþýndaki Tehlikeli Atýk Geçici Depolama sahasýnýn izinsiz olduðu, yeni atýk depolama tesisi inþaa edildiði bildirildi. Depolama sahasýndan topraða ve suya kirlilik geçiþi olup olmadýðýnýn da araþtýrýldýðý ifade edildi. Aradan geçen 2 seneye raðmen bu araþtýrmanýn hâlâ neden sonuçlanmadýðý ise merak konusu.

Peki, þu anda DÖKTAÞ’tan çýkan atýklar ne oluyor? Bu soruya Bakanlýk þu cevabý veriyor: “Firma atýk analizlerini yaptýrmýþ olup atýklarýnýn bir kýsmýný tesis içinde geri kazanýma tabi tutmakta, bir kýsmý için dýþarýda geri kazanýmý için çalýþmalar yürütmekte, inört atýklarýný Bursa Katý Atýk Düzenli Depolama Sahasý’nda bertaraf ettirmektedir.”

KÖYLÜLERÝN SAÐLIÐI BOZULDU

DÖKTAÞ’ýn çevresinde yaþayan köylüler atýklarýn dýþýnda hava kirliliðinden de þikâyetçi. 27 yýldýr bölgede yaþayan Kemal Özbay, þöyle yakýnýyor: “Yoncalar bile geliþmiyor. Üzerleri toz kaplý. Uyku düzenim bozuk. Astým hastasýyým. 26 yaþýndaki oðlumun saðlýðý bozuldu. Köyden kimi tutsanýz rahatsýz.” Köylülerin anlattýklarý bu belirtiler, aðýr metal kirliliðinden kaynaklanan rahatsýzlýklara uyuyor.

2007’de Finlandiyalý bir þirkete satýlan DÖKTAÞ’ýn atýk sorumlusu Serap Özen, 1995-2005 arasýnda OBEFAÞ ile yapýlan uygulamada atýklarýn belediyenin uygun gördüðü yerlere býrakýldýðýný söylüyor. Sözen, þunlarý ifade ediyor: “1995 ve 2005 arasýnda yapýlan bir uygulamadan bahsediliyor. Belediyeye baðlý OBEFAÞ ile yapýlan bir uygulamaydý bu. Belediyenin kendi uygun gördüðü yerlere atýldý. Ama bu malzeme tehlikeli midir? Tehlikesiz midir? Rapor ve analizlerle görmek lazým.”

Atýklarýn ‘tehlikeli’ olduðuna dair TÜBÝTAK’a ait raporlarýn, 1995-2005’te dýþarý atýlanlar olmadýðýný belirten Sözen, “O analizler, bizim atýklarýmýzý taþýyan kamyoncularýn yakalanmasý üzerine fabrikada kaynak bazýnda alýnan atýklarýn analizidir.” diyor. Atýklarýn temizlenmesi ile ilgili olarak resmî bir baþvuru olmadýðý için yönetimin böyle bir faaliyete baþlamadýðýný vurgulayan Sözen, arazideki atýklar için de “DÖKTAÞ’a aittir” demenin yanlýþ olacaðýný iddia ediyor.

Olayýn faillerinden biri olduðu iddia edilen OBEFAÞ’ýn baðlý olduðu Orhangazi Belediyesi’nin baþkaný Ýsmail Tatar’a telefonla ulaþmak istedik. Baþkanýn özel kalemi, Tatar’ýn bu konuda söyleyecek bir þeyi olamayacaðýný ifade ederek bizi Temizlik Ýþleri Müdürü’ne havale etti. Temizlik Ýþleri Müdürü Mustafa Kayhan da sorularýmýz üzerine “Bu durumu ilk defa sizden duydum. Ben, Ekim         2006’da göreve geldim. O güne kadar farklý birimlerde görev alýyordum. Baþkan veya baþkan yardýmcýlarýnýn görüþ bildirmesi yerinde olur.” dedi.      

Çevre Kanunu ‘kirleten temizler’ diyor

Madde 8: Her türlü atýk ve artýðý, çevreye zarar verecek þekilde, ilgili yönetmeliklerde belirlenen standartlara ve yöntemlere aykýrý olarak doðrudan ve dolaylý biçimde alýcý ortama vermek, depolamak, taþýmak, uzaklaþtýrmak ve benzeri faaliyetlerde bulunmak yasaktýr. Kirlenme ihtimalinin bulunduðu durumlarda ilgililer kirlenmeyi önlemekle; kirlenmenin meydana geldiði hâllerde kirleten, kirlenmeyi durdurmak, kirlenmenin etkilerini gidermek veya azaltmak için gerekli tedbirleri almakla yükümlüdürler.

Önce çýldýrtýyor, sonra felç ediyor

Aðýr metaller, insan vücudunda zehirli etkiye sebep oluyor. Solunum, beslenme ve deri yoluyla vücuda girip dokularda birikiyor. Yapýlan çalýþmalara göre aðýr metallere maruz kalan insanlarda önce ruhsal ve nörolojik etkilere baðlý olarak davranýþ bozukluklarý görülüyor. Eðer, aðýr metal alýnmaya devam edilirse sakatlýklar, felçler, bazý organlarýn görevini yapmamasý gibi rahatsýzlýklar ortaya çýkýyor. Alüminyum, arsenik, kadmiyum, kurþun, civa ve çinko en yaygýn olarak görülen kirleticiler.

Türkiye atýk cenneti

Çevre ve Orman Bakanlýðý’nýn hazýrladýðý Türkiye Çevre Atlasý’ndaki verilere göre, toplam endüstriyel katý atýk miktarý 14 milyon ton. Kimyasal içerikli atýklarýn toplamý ise 5,6 milyon ton. Atýk bertaraf tesislerinin kapasitesi ise oldukça sýnýrlý. Bakanlýk tarafýndan atýk bertarafý amacýyla kapasitesi yaklaþýk 575 bin ton olan 131 tesise lisans verildi. Bunun dýþýnda çimento fabrikalarý baþta olmak üzere yýllýk kapasitesi 679 bin ton olan 35 tesis de tehlikeli atýk türlerini yakýt olarak kullanmak üzere lisans aldý. Bertaraf kapasitesi dýþýnda kalan endüstriyel atýklarýn ne olduðu ise bir muamma.

KAYNAK : AKSÝYON - http://www.aksiyon.com.tr/detaylar.do?load=detay&link=25086

GÜRHAN SAVGI  
Sayý: 773/ Tarih : 28-09-2009