Bonsai; aðaçlarý özel saksýlarda, özel tekniklerle budayarak, þekillendirerek ve bodurlaþtýrarak büyüterek estetik bir görüntü kazandýrma sanatýdýr. Bonsai aðaçlarý genetik olarak farklý deðildir. Küçük yapraklý olanlar tercih edilmekle beraber bonsai, doðadaki büyüklüðüne bakmaksýzýn herhangi bir aðaçtan olabilir. Doðadaki þeklini aynen kopyalamaya gerek yoktur. Bu konuda kendi estetiðinizi ve hayal gücünüzü sergilemek esastýr. Ancak ne olursa olsun bonsai doðal görünmeli, insan eli deðdiði belli edilmemelidir.

Bonsai in geçmiþi bin yýldan daha eskilere uzanýr. Ýkebana düþüncesi Bonsai de de egemendir. Japon halký doða sevgisi ve tutkularýný ilk dönemlerden bu yana yüzeyde býrakmamýþ; doðayý yaþatmayý, tutkudan da öteye bir sanat haline getirmiþtir. Böylelikle týpký Ýkebana da olduðu gibi Bonsai gelenekleri de zamanla geliþtirilmiþtir.

Bonsai temel malzeme olarak yaþayan bitkileri ve aðaçlarý kullanýr. Ancak bu noktada saksý içinde bitki veya çiçek yetiþtiriciliði ile Bonsai arasýndaki farký önemle vurgulamak gerekir. Saksý bitkileri genellikle yeþillikleri ve çiçekleriyle hayranlýk uyandýrýr. Bonsai da bir saksý veya kapta yetiþtirilen bitki ve aðaç olmakla birlikte ayrýlýk Bonsai nin doðrudan doðruya doðayý yansýtmasýnda yatar.

Bir bonsai bir çalýdan çok aðaca benzemelidir. Aðaçta belirli yaprak kümeleri ve aralarýnda belirgin boþluklar vardýr, çalýda ise yapraklar tek bir küme oluþturur. Budama size uygun dal yapýsýný belirginleþtirme imkaný verir. Bonsai yaþlandýkça, üzerinde deðiþiklikler yapabilir, bir dalýný kesebilir, diðer birinin istediðiniz bir þekilde büyümesine izin verebilirsiniz. Saksýsýný deðiþtirerek baþka bir açýdan gösterir, daha güzel bir görüntü yakalayabilirsiniz.

Tel sararak dallarýn da yerlerini istediðiniz yönde deðiþtirebilirsiniz. Gövde bonsai nin kiþiliðinin en önemli parçasýdýr. Cýlýz ve zayýf görünüþlü gövde bonsai yi çirkinleþtirir. Toprak üzerinde görünen güzel kök oluþumu ve yukarý doðru incelen yapýdaki gövde en idealidir. En altta kalýn dallar olmalý, dallar yukarý doðru incelmeli ve kýsalmalýdýr. Dallar arasýndaki mesafe yukarý çýktýkça azalmalýdýr. Ýki dal gövde de ayný yükseklikte olmamalý, dalýn karþýsý mutlaka boþ olmalýdýr. Bunlarýn yanýnda bonsai de kuru dallar býrakarak aðaca yaþlý havasý verilebilir. Bonsai için kesin kurallar yoktur. Her þey sizin özel zevkinize, ona bakýþ açýnýza baðlýdýr.

Bonsai bir kere kabýna oturdu mu, sahibinin bakýmý altýnda yýllar yýlý yaþar, yaþlanýr. Japonya da bugün bin yýl öncesinden kalma Bonsai örnekleri olduðunu söylersek bu konuda daha iyi fikir vermiþ oluruz. Bu Bonsai örnekleri kuþaklar boyunca bakýcýlarýnýn özeni ve doðanýn zenginliðiyle günümüze kadar gelmiþlerdir ve kim bilir daha kaç kuþak boyu yasamaya devam edeceklerdir. Bu nedenle Bonsai için "Bitmemiþ Sanat Eseri" deyimini kullanabiliriz.

NASIL YETÝÞTÝRÝLÝR?

Bonsai yetiþtirmeye Nasýl bir bonsai istediðinize karar vermektir. Aðacýn doðal halindeki büyüklüðü, þekli, yaprak boyutlarý, yetiþtirme zorluðu gibi etkenler, bu konulardaki tecrübelerinize göre öncelikli olarak düþünmeniz gerekenlerdir. Eðer ilk defa yetiþtirecekseniz, tavsiye edilen en kolay yöntem yeterince büyümüþ bir aðaç üzerinde çalýþmaktýr. Böyle bir aðacý bir fidanlýktan, ya da imkanýnýz varsa bir ormandan temin edebilirsiniz. Baþlangýç için kozalaklý aðaçlar en idealleridir. Aðacýnýzý seçerken ilk dikkat etmeniz gereken, aðacýn boyuna göre kalýn bir gövdesinin olmasý ve gövdenin her yönünden çýkan yeterli sayýda dala sahip olmasýdýr. Bir baþka önemli nokta ise, aðacýn ön yüzünün neresi olacaðýna karar vermektir. Gövdenin en iyi görüntüyü verdiði ve mümkün olduðunca az dalýn çýktýðý ya da budandýðýnda en az kesik izi býrakacak taraf en uygunudur (Bonsai de ön yüzde dal býrakýlmaz). Seçtiðiniz aðaç baþlangýçta bir yaprak yýðýný gibi olsa da uygun budama ve tel sarma yöntemleriyle onu güzel bir bonsai ye dönüþtürmek sizin elinizde. 

Bonsai için seçilen fidan saksýya yerleþtirildiðinde, saksýnýn seçilen bitkinin su gereksinimini yeterince karþýlayabilecek bir yapýda olmasýna dikkat edilir. Saksý toprakla doldurulduktan sonra sulama iþleminin büyük bir özenle sürdürülmesi gerekir. Sulamada esas her kök ucunun yeterince nemlenmesini saðlamaktýr. Fidan büyüyüp filizlendikçe fazlalýklar budanýr. Ancak, saksýya konduktan iki veya üç yýl sonra bitkinin kökleri saksýyý hemen hemen tamamen dolduracak kadar büyümüþ olacaðýndan saksý deðiþtirmek, bunu yaparken de köklerdeki fazlalýklarý budamak gerekir. Köklerdeki fazlalýklar budanmadýðý takdirde bitkinin su emebilmesi, dolayýsýyla nefes almasý zorlaþýr. Bu nedenle saksýnýn deðiþtirilmesine geçilir. Saksý deðiþtirme iþlemi bitkinin uyku halinde olduðu bir sýrada, yani ilkbaharda goncalarýnýn açýlacaðý zamandan önce yapýlmalýdýr. Bunun için bitki önce saksýdan çýkarýlýr, köklerinden gerekli budamalar yapýlýr - ki bu genellikle köklerin üçte birinin budanmasý demektir - ve eski saksýdaki topraðýn üçte biri yeni saksýya yerleþtirildikten sonra bitkiye istenen sekli vermek üzere üst dallarda veya gövdede gerekli budama iþlemlerine geçilir, ve sonunda bitki üstü taze topraklý yeni kabýna yerleþtirilir. Ýki, üç hafta içinde budanan köklerden yeni kökler çýkar. Budama yoluyla zindeleþtirilmiþ olan bitkinin dallarýndan yeni yeni dallar fýþkýrýr. Ancak, yetiþtirici bu yeni dallarý, filizleri ve goncalarý gerektiði þekilde devamlý olarak budamayý sürdürür.

Bonsai’nin canlý bir bitki olduðunu belirtmiþtik. Bitkilerin özümleme olayýný gerçekleþtirebilmesi için havaya, suya ve güneþ ýþýðýna ihtiyacý olduðundan Bonsai genellikle açýk havada uygulanýr, ilkbaharla sonbahar arasýnda Bonsai günde iki - üç kez sulanýr. Ancak sulamada dikkat edilecek husus, topraðýn devamlý olarak nemli kalmasýný saðlamak deðil, kurudukça sulanmasýdýr.

Soðuk iklim olan yerlerde, belirli bazý Bonsai türlerinin soðukla doðrudan temasý önlenmelidir. Bütün bitkilerin yetiþtirilmesinde olduðu gibi Bonsai türlerinde de gübreden yararlanýlmalýdýr. Saksý deðiþtirme iþlemi tamamlandýktan sonra, sýcak yaz aylarý hariç, bitkiye Ekim ayýna kadar gübre verilebilir. Bu arada zararlý böceklerden koruyucu ilaçlarýn da rahatlýkla kullanýlabileceði kuþku götürmez. Böylelikle, bazý belirli Bonsai türlerinin hastalanýp kurumasý önlenmiþ olur.

BONSAÝ MALZEMESÝNÝN SEÇÝMÝ

Her bitki veya fidandan Bonsai yapýlamaz. Seçilecek bitkinin Bonsai nin süs ve görünüm deðerini devam ettirebilmesi bakýmýndan bazý koþullara sahip olmasý gereklidir. Örneðin: Bitkinin yapraklarý olabildiðince sýk fakat küçücük olup çekici bir güzelliðe sahip olmalýdýr. Bitki dört mevsimde de güzellik ve çekiciliðini koruyabilmelidir.

Bitki ya da aðaç seklini kolaylýkla koruyabilmeli ve uzun ömürlü olmalýdýr. Bitki ya da aðaç dayanýklý, saksýda yetiþtirilmeye uygun olmalý ve özel koruyucu önlemlere gerek göstermemelidir. Japonya da Bonsai için en uygun bitki türleri çam ve meþe familyalarýndan gelen kýzýl cam, karaçam, Ezo ladini, ardýç, sedir, dikenli ardýç gibi dört mevsim boyu yapraklarýný dökmeyen aðaçlar ve mevsimlere göre yaprak dökmekle birlikte dayanýklý türlerden Kaede çýnarý, Japon gri kabuklu karaaðaç, kayýn, Çin ayvasý, kiraz ve Japon kayýsýsýdýr.

Bu arada bazý yetiþtiriciler çoban püskülü ya da dikenli defne veya Japonya da "himeshara" adýyla anýlan kamelya türünden bir aðacýn Bonsai örneklerini baþarýlý bir þekilde yetiþtirmeye baþlamýþlardýr. Bazý yetiþtiriciler de Japonya da "sansho" adý verilen Japonya ya özgü bir çeþit biber aðacýnýn Bonsai örneklerini yetiþtirmektedirler. Bu tür aðaçlarýn Bonsai örneklerini yetiþtirmek çok daha fazla sabýr, özen ve bakým isteyen bir iþtir, özellikle "himeshara" aðacýnýn Bonsai örneklerinde en azýndan 24 ile 30 aðacýn bir arada yetiþtirilmesi ve sonuç olarak ortaya bir himeshara korusunun çýkmasý gerekiyor.

Herhangi bir Bonsai örneðinin deðerlendirilmesinde göz önünde tutulacak unsurlar aðacýn kökleri, gövdesi ve dallarýnýn görünümüdür. Bu üç unsur deðerlendirmenin üç temeli olarak kabul edilse de görünüm ve sekil yine de ana kriter sayýlmamalýdýr. Zira, iyi bir Bonsai örneðinde bütünüyle bir uyum, güzellik ve karakter bulunmalýdýr.

KAYNAK : www.bonzaici.com

                  www.ziraatci.com/yetistir/sayfa.asp?shf=1&konuid=146