1.1. Seranýn Önemi ve Tanýmý

Ülkemizde kýrsal kesimde nüfusun tutulmasýnýn en önemli sorunlarýn dan biri toprak sermaye büyüklüðüdür. Artan nüfus, gittikçe parçalanan ara her geçen gün küçük alanlarda, daha fazla yararlanmayý gerektirmektedir.

Sera, þu anda ülkemizde iþsizliði azaltan, daha fazla ürün alýnmasýný saðlayan nüfusu kýrsal kesimde tutarak çarpýk þehirleþmeyi önleyen önlemlerin ilki olarak görülmektedir. Ayrýca taze sebze ve çiçek, tarlada ve bahçede yýlýn her mevsiminde yetiþtirilemez. Ýnsan saðlýðý yönünden sebzelerin her mevsimde taze olarak yenilmesi gerekmektedir. Sebzelerin insan saðlýðý yönünde önemi, içinde bulunan vitaminler, hormonlar, bazlar, mineral ve biyokimyasal maddelerden dolayýdýr. Sebzelerin çeþitli þekillerde saklanarak yetiþme mevsiminin dýþýnda tüketilmesi sorununa bir ölçüde çözüm olabilirse de, den dondurulan soðuk hava depolarýnda, konserve yapýlan veya kurutulan sebzeler, tazesine göre birçok özelliðini kaybetmesine neden olmaktadýr. Bunun

yanýnda bazý sebzelerin bu þekilde saklanmasýna olanakta yoktur. Sebze üretimindeki bu dar boðazý aþmak ve tüketiciye her zaman taze sebze suni bilmek için bazý özel yapýlarda uygun çevre koþullarýnýn saðlanmasýna gereksinim vardýr. Sebze ve çiçeklerin yetiþme, geliþmeye büyümeleri.için çevre koþul|arýnýn uygun olmadýðý mevsimlerde, taze sebze ve çiçek yetiþtiriciliði ancak bu bitkilerin en iyi þekilde geliþmesi için uygun koþullarýn yaratýldýðý sera olarak tanýmlanan özel tesisleri planlamak ve kurmakla saðlanabilir. Seralarda bitkilerin ekonomik olarak yetiþtirilmesi ve en iyi þekilde geliþme: için uygun ýsý, nem, hava ve ýþýk gibi etmenler, en az yatýrým ve iþgücü ile saðlanabilmelidir.

Sera kýsaca "iklime baðlý kalmadan, bütün yýl boyunca ekonomik olarak sebzeciliðin ve çiçekçiliðin yapýldýðý tesisler" olarak tanýmlayabildiðimiz gibi, kapsamlý olarak da þöyle tanýmlayabiliriz.

iklimle ilgili çevre koþullarýna, tümüyle veya kýsmen baðlý kalmadan gerektiðinde sýcaklýk, ýþýk, nem ve hava gibi etmenler denetim altýnda tutularak bütün yýl boyunca çeþitli kültür bitkileriyle bunlarýn tohum, fide ve fidanlarýn üretmek, bitkileri korumak, sergilemek amacýyla cam, plastik v.b. ýþýk geçirebilen malzeme ile kaplanarak deðiþik þekillerde yapýlan, yüksek sistemli bir örtüaltý yetiþtiriciliði yapýsýdýr. Bu tür tesislerin bulunduðu iþletmelere "sera iþletmesi" denir.

Bunun yanýnda bitki yetiþtirilebilmesi için çevre koþullarýnýn olumsuz el kilerini kýsmen ortadan kaldýran plastik malçlar, yüzeysel örtüler, yastýklar, alçak ve yüksek tüneller sera olarak nitelendirilemezler.

Serada sebze yetiþtirmenin yararlarýný þöyle sýralayabiliriz:

 1. Yetiþtirme devresi uzatýlarak, yýl içinde yetiþtirilen kültür bitkisi sayýsýnýn artmasý yanýnda, belirli alanlardan yararlanma olanaklarý da artar.
 2. Pazara sürekli mal çýkarma olanaðý vardýr. 
 3. Birim alandan yüksek verim alma yanýnda, ürünün niteliði de yükseltilir.
 4.Tarýmsal iþletmelerde görülen ve mevsimlik olan iþgücü kullanýmý, sera ile düzenli ve sürekli olarak deðerlendirilebilir.
 5.Seranýn yapýmý için gerekli olan çeþitli mallarýn üretimi için yeni sanayi kollarýnýn doðmasýna neden olur.

1.2. Dünyada Seracýlýk

Ýtalya da Romalýlar devrinde güneye bakan kuytu yamaçlarda açýlan çukurlarýn üzerinin þeffaf malzemeyle kapatýlarak sebze yetiþtirilmesinden baþlayan, örtü altýnda bitki yetiþtiriciliði, daha sonra Avrupa da evlerin güneye bakan yönlerinin camla örtülmesiyle geliþmeyi sürdürmüþtür.

16. ve 17. asýrlarda yapýlan, bu yapýlar seracýlýðýn ilk baþlangýcý sayýlabilir. 18. asýrda bu yapýlarda ýþýk miktarýnýn az olduðu belirlenerek, yapý içine giren ýþýk miktarýný arttýrmak amacýyla pencere alaný fazlalaþtýrýlmýþ ve çatýdan baþka yan duvarlarýnda cam yapýlmasý saðlanmýþtýr.
1.3. Ülkemizde Seracýlýk

Ülkemizde sera sebzeciliði baþlangýcý son 30 35 yýl kadar öncesine dayanýr. Sera iþletmelerinin kurulmasý iklim yönünden en uygun olan Antalya ve Mersin illerinde baþlamýþtýr. Aslýnda serada bitki yetiþtiriciliði ülkemizin her tarafýnda yapýlýrsa da, bitkiler için uygun çevre koþullarýnýn saðlanmasýnda, ekonomi, taþýma ve pazarlama gibi etkenler sera iþletmeciliðini kýsýtlar veya geliþtirir. Bu arada düþünülmesi gereken diðer bir noktada serada bitki yetiþtirilmesine daha az uygun olan fakat büyük tüketim merkezlerine yakýn olan yerlerde, seranýn ýsýtýlmasý için harcama artarken, taþýma masraflarýnýn da azalmasý sera yapýmýnda etkili rol oynayabilir. Bu alanlar, güneþ enerjisinden yararlanarak ýsýtma giderlerinin azaltýlmasý gibi teknik önlemler yanýnda, doðada bulunan sýcak su, kaynar su ve buhar gibi jeotermal kaynaklarýn da ayný amaca uygun olarak kullanýlmasý ile ülkemiz sera iþletmelerinin alanlarýnýn büyümesinde önemli katkýsý olabilecektir.

Sera iþletmeciliðini kýsýtlayýcý en büyük etmen, sera içinde bitki geliþmesi için en uygun sýcaklýðý saðlamada kullanýlan yakýt ile ýsýtma sistemi bakým giderleridir. Bu nedenle ülkemizde sera iþletmeciliði kurulabilecek bölgeler Akdeniz, Ege, Marmara, Karadeniz Bölgeleri ile uygun mikro klimasý olan yörelerdir.

Ülkemiz diðer Akdeniz ülkelerine göre daha büyük bir seracýlýk potansiyeline sahiptir. Bunun nedeni, ispanya ve Fransa kýyýlarý altyapýsý çok iyi olan bir turizm alaný olmasý ve bu tesislerden sera kurulacak alanýn pek kýsýtlý kalmasýdýr. Ýtalya ve Yunanistan da ise kýyýlar oldukça engebeli ve daðlýk olmasý nedeniyle, sera iþletmeciliði için alanýn çok az olmasýdýr. Afrika kýyýlarýndaki Fas, Cezayir, Tunus, Libya gibi ülkelerde ise, uzun süreli yetiþtiricilik için kýþýn ýsýtma yanýnda sýcak mevsimlerde, soðutma da gerekmektedir.

Ülkemiz seracýlýðý Marmara, Ege ve Akdeniz kýyý þeridinde daðýlma ve geliþme göstermektedir. Bu daðýlým içersinde yer yer yoðun üretim alanlarý doðmuþtur. En kuzeyde Yalova çevresindeki mikro klimada görülen seracýlýk, batýda Ýzmir ve Muðla çevresinde, güneyde Antalya ve Mersin dolaylarýnda yoðunlaþmakta ve Hatay ilinin Samandað ilçesine kadar varmaktadýr. Ülkemizdeki sera alanlarýnýn son yýllardaki daðýlýmýna rakamsal olarak bakacak olursak, Türkiye de sera alanlarýnýn yaklaþýk %65’i Antalya da % 21 i. Mersinde. % 7 si Muðla da, % 2, Ýzmir de ve % 1 i Ýstanbul da bulunmaktadýr.

Bu daðýlýmda göstermektedir ki, Türkiye de seracýlýk kýþ aylarýnýn en sýcak geçtiði Akdeniz yöresinde toplanmýþtýr
Daha sonra ABD ve Avrupa da sera yapýmý, endüstri ile birlikte birinci dünya savaþýndan sonra hýzlý bir þekilde geliþmeye baþlamýþtýr.

Günümüzde uluslararasý seracýlýða bakacak olursak, seralarýn dünya üzerinde geniþ bir yayýlma alaný olduðunu görürüz. Bu geniþ yayýlma alaný üzerinde ekolojik etmenler ve sera teknolojisinin oldukça farklý olduðu görülmektedir.

Ülkemizde seracýlýðýn bölgelerimize göre belirgin özelliklerini þöyle özetleyebiliriz.

Seracýlýðýn yoðun olarak yapýldýðý en kuzeydeki yöre Yalova dýr. Mikro klima özelliði gösteren ekolojik yapýsý ve Ýstanbul gibi büyük bir tüketim merkezine yakýn olmasý önemini korumaktadýr. Son yýllarda bu yöredeki sera, iþletmelerinin özelliði kesme ve saksý çiçeði yetiþtiricilik tekniðinin uygulanmasýdýr.

Ýzmir de seralarýn büyük bölümü Balçova, Narlýdere ovasýnda bulunmaktadýr. Yörenin mikro klima özelliðindeki ekolojik uygunluðu, zengin jeotermal kaynaklarýn topraðýn kolay ýsýnmasýna etkisi, Ýzmir gibi büyük bir pazara yakýnlýðý bölgede seracýlýðýn geliþmesindeki önemli etmenlerdir. Seralarda en çok hýyar yetiþtirilmekte ve daha sonra ilkbaharda semizotu, sonbaharda marul gelmektedir. Son zamanlarda süs bitkileri yetiþtiriciliði de artmaya baþlamýþtýr.

Seralarýn bulunduðu alanlarýn yoðun yerleþim merkezleri olmasý nedeniyle, Ýzmir dolayýnda seracýlýk alaný yönünden doyum noktasýnda bulunmakta ve bu alanlarýn fazla artmasý þimdilik beklenmemektedir.

Sera alanlarýnýn son zamanlarda hýzla arttýðý il olan Muðla da seralar, Fethiye ilçesinde yayýlmaktadýr. Seracýlýk bu ilçede yeni olduðundan, seralarda tek ürün olarak domates yetiþtirilmektedir. Ekolojik koþullarýn uygun olmasý ve sera kurulacak alanlarýn bulunmasý, seracýlýk yönünden bu ilimizin büyük bir potansiyelinin olduðunu göstermektedir.

Antalya yöresinde ise sera tarýmý Kaþ, Gazipaþa ilçeleri arasýndaki kýyý þeridinde yoðun olarak yapýlmaktadýr. Yöre sera alanlarýnýn fazlalýðý ve sera üretim tekniði yönünden ülkemizde en iyi durumdadýr. Bölgede sera sebze üretiminde ana ürünler domates, biber, hýyar ve patlýcan dýr. Son yýllarda süs bitkilerinin yetiþtirilmesine de baþlanmýþtýr. Bölgede sonbahar ve ilkbahar yetiþtiriciliði yapýlan bazý mikro klima yörelerinde ýsýtma masrafý tümüyle ortadan kalkmaktadýr.

 Mersin ilindeki seralar Mersin den baþlayýp batýya doðru kýyý þeridindedir. Mersin ili seralarýndaki sebze üretiminde domates, biber ve hýyar yer almaktadýr. Bölgenin ekolojik koþullarýnýn uygun olmasýna karþýlýk, üretim tekniðinin iyi olmamasý nedeniyle, niteliði düþük ürünler elde edilmektedir.

Türkiye seracýlýðýnda son beþ yýldaki geliþmeler incelendiðinde, Türkiye de seracýlýðýn yýllýk ortalama artýþ hýzý % 15 dolayýndadýr. Bu artýþ hýzý bir çok ülkeden daha fazladýr.

Ülkemiz seralarýnýn iþletme yapýsý aile iþletmeleri þeklinde ve ortalama büyüklükleri 400-1500 m2 arasýnda deðiþen küçük iþletmeler þeklindedir.

Ülkemizde ve diðer ülkelerde bazý durumlarda sera iþletmeciliði veya sera yetiþtiriciliði ile "Örtüaltý yetiþtiriciliði" ayný anlamda kullanýlmaktadýr.

Örtüaltý yetiþtiriciliði oldukça geniþ kapsamlý ve çevre koþullarýnýn olumsuz etkisini kýsmen veya tamamen ortadan kaldýrarak bitkisel üretim yapmaya yarayan alçak veya yüksek sistemler olarak tanýmlanabilir. Örtüaltý yetiþtiriciliðini dört ayrý sýnýfta inceleyebiliriz.

  1. Yüzeysel Örtüler: Örtüaltý yetiþtiriciliðinde malçlama, yüzeysel örtüler, yastýklar þeklinde yapýlan ve kýsa veya uzun süre bitkilerin üzerini kapatan, ayrýca tüm tarýmsal iþlemlerin dýþardan yapýldýðý sistemlerdir.
  2. Alçak tüneller: Yerden yüksekliði 1 m ye kadar olan bu örtüler, havalar ýsýnýnca ve bitkiler belirli bir yüksekliðe ulaþýnca kaldýrýlýr. Tarýmsal iþlemlerin hepsi örtü dýþýndan yapýlýr.
  3. Yüksek tüneller: Örtüaltý yetiþtiriciliðinde insanýn içerisine rahatça girebileceði, tarýmsal mekanizasyona olanak saðlayan, ancak ýsýtma, havalandýrma sistemleri genellikle olmayan, dar ve yarým daire kesitli yapýlardýr. Bu örtü tiplerinin hepsi plastik örtülerdir.
  4. Seralar: Tüm iklim elemanlarýnýn denetimine olanak saðlayabilecek örtülü yapýlardýr. 

KAYNAK: www.gencziraat.com

N. Özge BÝLGÝN
Ziraat Teknikeri